nauczyciele tajne nauczanie dlaczego? pamiętamy artykuły prezentacja projekt

Zygmunt Hanusiak
ur. 1900
zm. 1939


od 1922 r. nauczyciel w Miejskiej Szkole Handlowej w Bydgoszczy, a od 1937 r. w Miejskim Gimnazjum Kupieckim

rozstrzelany wraz z braćmi podczas masowej egzekucji na Starym Rynku w Bydgoszczy 9.IX.1939 r.


Nauczyciele polegli z rąk okupanta  «

Hanna Sowińska "Dramat braci Hanusików"
Gazeta Pomorska, 21 września 2006, Album Bydgoski


Mieli zginąć na ul. Nowej, na Szwederowie. Wydać ich miała Hulda Neulaib. Gdy gestapowiec kierował już broń w stronę zatrzymanych, zaczęła krzyczeć, by pod jej oknami nie robili egzekucji... - Braci Hanusiaków, a także mojego męża i Polasika wskazała Niemka Neulaib - zeznawała po wojnie Walentyna Kozłowska, żona Jana.
- Tak, to przez tę Neulab zginęli profesorowie Hanusiakowie - mówi dziś 80-letnia Eleonora Czyżewska, mieszkanka Szwederowa. - Ona ich wydała. Ja to widziałam.

Tragiczna lista
Każdego dnia setki ludzi przechodzą obok pomnika Walki i Męczeństwa na Starym Rynku. W pobliżu monumentu bydgoszczanie karmią gołębie, a dzieci z piskiem gonią oswojone ptaki. I tylko nieliczni zatrzymują się po prawej stronie pomnika, gdzie znajdują się tablice z nazwiskami zamordowanych 9 i 10 września 1939 r. Wśród wyrytych w kamieniu nazwisk ofiar trzy są takie same. Rodzina? Tak! Franciszek, Zygmunt i Zdzisław to bracia. - Kim byli, jak to się stało? - zapyta chyba każdy, kto przeczyta tę tragiczną listę.

Domu już nie ma
- To bardzo wykształceni panowie. Byli profesorami. W szkole uczyli - mówi sędziwa pani Czyżewska. W 1939 r. miała 13 lat. Cztery lata wcześniej z rodzicami i trzema siostrami zamieszkała w kamienicy przy ul. Nowej 11 na Szwederowie. Dom stoi do dziś, a pani Eleonora mieszka w nim już 71 lat. Przynajmniej do początku lat siedemdziesiątych z okien swojego mieszkania widziała budynek, który przed wojną zajmowała rodzina Hanusiaków. Teraz na tym miejscu stoją garaże (nic dziwnego, że miałam problem ze znalezieniem posesji nr 8). Pod takim właśnie adresem mieszkali Hanusiakowie u schyłku lat 20. ubiegłego wieku. To pewna informacja; pochodzi z "Książki adresowej miasta Bydgoszczy" z roku 1929.

Uczyli przyszłych kupców
Najstarszy z Hanusiaków, Zygmunt, był nauczycielem. W jego ślady poszedł młodszy brat Franciszek. Zdzisław został urzędnikiem. W zbiorach Muzeum Oświaty w Bydgoszczy znajdują się zdjęcia i informacje o pomordowanych nauczycielach i fotografie. - Z dokumentów, które posiadamy wynika, że Franciszek Hanusiak, rocznik 1911, uczył w Gimnazjum Kupieckim. Jego starszy brat Zygmunt, urodzony w 1900 roku, był nauczycielem w Miejskiej Szkole Handlowej, jak również w Gimnazjum Kupieckim. Bracia Hanusiakowie byli jedynymi nauczycielami wśród rozstrzelanych 9 września na Starym Rynku. Większość profesorów zginęła w Dolinie Śmierci w Fordonie - mówi Ilona Wierzbowska, pracowniczka muzeum.

Zakładnicy będą pokazani
Niemcy zajęli Bydgoszcz w południe 5 września. Tego dnia zabili już kilkudziesięciu mieszkańców. W następnych dniach i tygodniach krwawe represje jeszcze się nasiliły. Okupant robił wszystko, by w mieście zapanował strach. Historycy twierdzą, że to co działo się w Bydgoszczy w pierwszej dekadzie września to nie był jeszcze odwet za tzw. krwawą niedzielę. Najeźdźca - jak głoszą liczne niemieckie źródła - walczył ze zbrojnym powstaniem w mieście.

Gdy padnie jeden strzał...
"(...)Każdy kto strzela do niemieckich żołnierzy lub osób cywilnych albo schwytany zostanie z bronią lub innym narzędziem zaczepnym przy sobie, będzie rozstrzelany. (...) Zakładnicy wzięci w większej liczbie dnia 8 września zostaną również rozstrzelani, jeżeli tylko panie strzał do jakiegokolwiek Niemca albo podjęte zostaną zamachy na Niemców. Zakładnicy będą pokazani na rynku" (fragment "Wezwania do całej ludności!", datowany 9 września 1939 r.; podpisał się pod nim gen. Walter Braemer, komendant 580 strefy tyłów armii). *)
Powstaniem? "Ludność polska była tak sterroryzowana, że nikt, a w szczególności mężczyźni, nie wychodzili do miasta. Nie było wprost do pomyślenia, by ktoś z Polaków ośmielił się strzelać, tym bardziej, że zaraz po wkroczeniu Niemcy ogłosili, że na wypadek jednego strzału będą masowe egzekucje" - tak w 1948 r. zeznawała przed prokuratorem Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Bydgoszczy 30-letnia Zofia Murawska, siostra braci Hanusiaków (protokoły przesłuchań świadków znajdują się w zbiorach Archiwum Państwowego).

Ojciec i synowie aresztowani
Co działo się 67 lat temu na ul. Nowej? Niemymi świadkami są nieliczne, ocalałe kamienice i najstarsi mieszkańcy. Tacy jak Eleonora Czyżewska. - Straszne rzeczy tu były. Najpierw strzelali dywersanci, potem Niemcy wyciągali ludzi z domów. W taki właśnie sposób aresztowano panów Hanusiaków oraz sąsiada Jana Kozłowskiego, który niedaleko naszej kamienicy miał sklep kolonialny. Całą czwórkę zamordowali na rynku. Relacja Zofii Murawskiej zawiera znacznie więcej szczegółów. Dowiadujemy się, że Niemcy zrobili rewizję w mieszkaniu Hanusiaków, po czym zabrali braci oraz ich ojca Franciszka (miał wówczas 60 lat) do więzienia na Wały Jagiellońskie. - Ojciec wrócił szybko, bracia wieczorem. Zostali zwolnieni warunkowo. Uprzedzono ich, że gdy w mieście padnie choć jeden strzał, będą rozstrzelani. Następnego dnia mieli zameldować się na Wałach Jagiellońskich - zeznawała po wojnie siostra. Wtedy jeszcze nie wiedzieli, że ich los jest już przesądzony. Mogli uciekać. Ale dokąd? A gdyby się ukryli? Czy zdołaliby się uratować? Dziś pytamy: dlaczego poszli? Nie wiem, ale domyślam się... Byli ludźmi wykształconymi, nauczycielami. Swoich uczniów uczyli nie tylko kupiectwa, ale wpajali im również, co to znaczy być odpowiedzialnym człowiekiem. Co znaczy dać słowo. Co znaczy honor.

Poznała ich po koszulach
Przeczuwali zapewne, że zastosowana przez okupanta zbiorowa odpowiedzialność sprawi, iż za nich inni zapłacą najwyższą cenę. 9 września około godziny 15.00 rodzina Hanusiaków poznała tragiczną wiadomość. Przekazała ją matka Adriana Sikorskiego, zarządcy Cmentarza Nowofarnego, gdzie popołudniu przywieziono ciała 12 zabitych na Starym Rynku. Rodzice i siostra pojechali na cmentarz. - Zdążyliśmy zobaczyć zwłoki. Widzieliśmy krwawe plamy na głowach i w okolicy brzucha - zeznawała Zofia Murawska. Prokurator pokazał jej fotografie zrobione przez Niemców już po egzekucji. Rozpoznała braci. W białych koszulach leżeli pod ścianą kościoła pojezuickiego.

Robił u Niemki rewizję
O braciach Hanusiakach mówiła też przed Komisją Badania Zbrodni Niemieckich Walentyna Kozłowska, żona Jana. Winą za śmierć męża, jak również za zamordowanie Hanusiaków obarczyła sąsiadkę niemieckiego pochodzenia Huldę Neulab. Miał to być odwet za to, że podczas wydarzeń 3 i 4 września Kozłowski przeprowadził u niej rewizję w mieszkaniu. Z kolei bracia Hanusiakowie mieli rzekomo do niej strzelać. "Gdy dowiedziała się o ich śmierci, strasznie przeklinała" - zeznawała Kozłowska. O okolicznościach śmierci Jana Kozłowskiego opowiadała po wojnie jego szwagierka Ludwika Lipińska. Gdy tylko dowiedziała się, że coś strasznego dzieje się na rynku, pobiegła. Zobaczyła 12 zakładników, wśród których rozpoznała braci Hanusiaków i szwagra. Prosił, by go ratować. Gdy padł pierwszy strzał, Kozłowski zaczął uciekać najpierw w kierunku ul. Batorego, potem Niedźwiedzia. Nie zdołał jednak się uratować. 30 listopada 1945 r. na cmentarzu Nowofarnym przeprowadzono ekshumacje. Wśród zwłok zidentyfikowano braci Hanusiaków, także ich sąsiada Jana Kozłowskiego.

List z Wrocławia
Pod koniec 2005 r. gdy w "Albumie bydgoskim" publikowaliśmy cykl tekstów dotyczących krwawego śladu na murze kościoła odezwała się dr Stefania Michowicz z Wrocławia. Napisała, co wie w sprawie tajemniczego odcisku. Okazało się również, że jest spowinowacona z rodziną Hanusiaków. - Nieżyjący już Aleksander Hanusiak, brat Franciszka, Zygmunta i Zdzisława był mężem mojej siostry. Wiem, że dwaj bracia wykładali towaroznawstwo i handel - napisała pani Michowicz.

*) Cytat z książki "Pierwsze miesiące okupacji hitlerowskiej w Bydgoszczy w świetle źródeł niemieckich", Bydgoszcz 1967.

Tablica: Stary Rynek w Bydgoszczy


Nauczyciele polegli z rąk okupanta

Balcer Stefan, Bałachowski Witold, Bartkowiak Czesław, Bąkowski Mieczysław, Beyer Kazimierz, Bęcki Franciszek, Bieliński Władysław, Bina Wiktor, Bleja Czesław, Bogacki Jan, Brueckner Stanisław, Brzeziński Józef, Chowański Józef, Ciaputa Ludwik, Ciesielski Henryk, Cieszyński Łucjan, Czajkowski Jan, Czyżowski Stanisław, Dachtera Franciszek, Darnowski Bernard, Domeracki Maksymilian, Eichstaedt Zbigniew, Faczyński Marian, Faliszewska Janina, Fiebig Edmund, Garbicz Eustachy, Gauza Józef, Gorzkiewicz Józef, Góral Kazimierz, Góralczyk Stanisław, Gruszczyński Ignacy, Grześ Ignacy, Grześkowski Roman, Hanusiak Franciszek, Hanusiak Zygmunt, Hennes Jan, Herdin Julia, Hoppe Edward, Jemielewski Tytus, Jeziołowicz Bolesław, Jobke Antoni, Jurek Marian, Jurkowski Zygmunt, Jurski Florian, Juszkiewicz Kazimierz, Kaczor Jan, Kaja Florian, Kaja Leon, Kałas Józef, Kaźmierczak Alojzy, Kaźmierczyk Jan, Klawiński Franciszek, Król Ignacy, Kukułka Lucjan, Kulmatycki Włodzimierz, Kwiatkowski Albin, Kwieciński Czesław, Lewandowski Kazimierz, Lewkow Stanisław, Lisiecki Adam, Lorkowski Czesław, Lulkiewicz Alojzy, Łanoszka Władysław, Łopatka Stanisław, Majerowicz Tadeusz, Małuszyński Zdzisław, Markowski Maksymilian, Marynowicz Czesław, Matuszak Florian, Mencel Antoni, Męczykowski Medard, Michalak Wincenty, Michalczyk Jan, Mierzejewski Jan, Mikołajczak Czesław, Młodecki Władysław, Młyński Michał, Momot Franciszek, Monowid Ludwik, Mordawski Bernard, Mrotek Jan, Mrugowski Marian, Murach Jan, Neunert Edmund, Olejnik Antoni, Ossowski Albin, Ossowski Maksymilian, Pach Rozalia, Pankowiak Florian, Pawłowski Zygmunt, Piskorski Jerzy, Podgórski Wincenty, Pohl Teodor, Pokorski Józef, Polakowski Zygmunt, Polcyn Henryk, Porzych Michał, Porzyński Władysław, Przybylski Czesław, Przybysz Bolesław, Pszczółkowski Brunon, Raczkowski Tadeusz, Radacki Antoni, Radwańska Kazimiera, Rakowski Florian, Repke Aleksander, Roesler Alfons, Rożek Aleksander, Rząska Bronisław, Schmidt Franciszek, Seroka Edmund, Sitarek Maksymilian, Sobecki Seweryn, Soliński Mieczysław, Stempniewski Kazimierz, Suchecki Brunon, Suchoświat Erazm, Śniegocki Władysław, Tobolewski Michał, Tomaszewski Tadeusz, Urbański Alfons, Utecht Jan, Wacowski Wojciech, Wagner Michał, Walczak Gertruda, Wąsacz Stanisław, Weiman Narcyz, Wenda Józef, Wielebiński Jan, Wojciechowski Franciszek, Wolf Józef, Wróż Władysław, Zalejski Stefan, Zawadzki Antoni, Zys Roman, Żuchowski Leonard, Żurek Franciszek,

Nauczyciele tajnego nauczania

Adamowska Cecylia, Adamowska Maria, Bachańska Seweryna, Baranowski Marcin, Bata Maia, Beer Cecylia, Beyer Teodozja, Biegoń-Buczkowska Maria, Błażewska Emilia, Bogusławska Kazimiera, Borzestowska Maria, Brzeska Maria, Burska Maria, Butkiewicz Kazimiera, Cienierska Teresa, Czarlińska Eugenia, Dąbkiewicz Maria, Derągowska Barbara, Dunarowski Władysław, Dyrdał Wojciech, Dzierżanowski Bogusław, Felchnerowska Waleria, Fraś Genowefa, Gembalska Helena, Gilewska Zofia, Gniot Barbara, Goral Antonina, Grochowska Jadwiga, Grześ Lucylla, Gularek Wincenty, Hochendorf Eugenia, Hoffman Wanda, Hoppe Zofia, Jaworska Elżbieta, Jaworska Kazimiera, Jeszke Zofia, Jezierska Olga, Jurek Kazimierz, Kanclerzeski Bolesław, Karowska Władysława, Karwowski Zygmunt, Katowski Józef, Klusz Kazimiera, Kładzińska Bolesława, Kłoniecki Nikodem, Kolek Irena, Konieczna Maria, Kowalewska Stefania, Kukułka Katarzyna, Kwiatkowska Maria, Lipska-Piotrowska Waleria, Lisewska Helena, Luśniak Jadwiga, Łasa-Jakubowska (Stefania?), Łoś Jadwiga, Łubieniewska Jadwiga, Maciejczak Helena, Majdziński Mieczysław, Małek Władysława, Mamet Janusz, Mikułowicz Stanisław, Milian Stanisława, Monowid Otylia, Moroz Zofia, Mrozik Marianna, Nagan Maria, Nowaczyk Zofia, Nowak Helena, Nowicka Jadwiga, Obiezierska Anna, Obiezierska Helena, Olszewska Regina, Oster-Ciepielowa Janina, Ostrowska Maria, Pawłowski Franciszek, Piotrowska Urszula, Piwowar Stanisława, Podgóreczny Józef, Polaszewska Wanda, Porębska Zofia, Porzyńska Stanisława, Purzycki Kazimierz, Rogińska Kazimiera, Różyński Edmund, Rybarczyk Józef, Rybarczyk Zofia, Sakrajda Janina, Sawaryn Elfrida, Semeńczuk Maria, Sempołowicz Helena, Siwak Jan, Sobierajska Anna, Sokołowska Maria, Stabrawa Leon, Stefaniak Helena, Stefaniak Zofia, Stępień Zofia, Stroińska Zofia, Strzałkowska-Thews Maria, Subkowska Danuta, Sygnarska-Kostewicz Krystyna, Szadziewska Janina, Szalla Józef, Szałek Kazimierz, Szarek Stanisława, Sze Franciszka, Szpyrka Jan, Szrajda Franciszek, Szymańska Zofia, Szymarkówna Helena, Świetlik Joanna, Trzecieliński Aleksander, Wenderlich Czesław, Wernerowska Helena, Wernerowski Józef, Wierzbicka Irena, Wojnarowicz Anna, Wojnarowicz Maria, Wróż Gertruda, Wysocka Helena, Wysocka Maria, Zamoyska Maria, Zawidzki Czesław, Ziętak Marcela, Zimniak Maria, Znawiecki Alfons, Zujewska Kazimiera,



© Katarzyna Gwincińska 2009-2016. All Rights Reserved

gir@ffe